به گزارش واحد خبر روابط عمومی دانشگاه قم، حجت الاسلام و المسلمین دکتر رضا مهکام در اولین نشست از سلسله نشست‌های هم‌اندیشی تحلیل علمی تحولات و اعتراضات اجتماعی و نقش دانشگاه در مدیریت عقلانی و پیش‌نگرانه که امروز ۸ بهمن ماه در سالن حکمت دانشگاه قم برگزار شد، با اشاره به اجرای تست‌های تخصصی و مصاحبه‌های میدانی با نوجوانان دستگیرشده در اغتشاشات اخیر، از مجموعه‌ای از عوامل روانشناختی، خانوادگی و اجتماعی به عنوان زمینه‌ساز شرکت این قشر در خشونت‌ها نام برد.

وی با انتقاد از تحلیل‌های صرفاً نظری و فاقد پشتوانه میدانی، بر لزوم تدوین «بسته جامع عملیاتی» برای پیشگیری و مداخله تأکید کرد.

دکتر مهکام گفت: متأسفانه بسیاری از تحلیل‌های ارائه‌شده درباره این پدیده، بیشتر تحلیل است تا واقعیت. داده‌های ما متناقض است و هر نهاد آماری متفاوتی ارائه می‌دهد.

عضو هیئت علمی گروه شیمی دانشگاه با اشاره به روش تحقیق خود افزود: برای پرهیز از همان اظهارنظرهای کلی، ما مستقیم به سراغ نوجوانان دستگیرشده رفتیم. در سال ۱۴۰۱ با حدود ۶۰۰ نفر و در حوادث اخیر با بیش از ۱۰۰ نفر مصاحبه عمیق انجام دادیم، تست‌های روانشناختی مثل میلون گرفتیم و با خانواده‌های برخی نیز گفت‌وگو کردیم.

دکتر مهکام اولین دسته از عوامل را ضعف بنیان‌های دینی و هویتی دانست و گفت: تقریباً می‌توان گفت این نوجوانان دین را به درستی نمی‌شناسند. تقیدی به مناسک ندارند و باور عمیقی در آنها شکل نگرفته است. هویت دینی، ملی و انقلابی در آنها بسیار کمرنگ است.

وی دومین عامل را مشکلات ساختاری در خانواده‌ها برشمرد و اظهار کرد: روابط عاطفی بسیار سرد و ضعیف است. سبک‌های فرزندپروری ناسالم، مانند سهل‌گیری مفرط یا سخت‌گیری ناگهانی، غلبه دارد. بسیاری از این نوجوانان فرزند طلاق هستند یا ارتباطشان با والدین به حداقل رسیده، گویی در یک پانسیون زندگی می‌کنند.

وی در پاسخ به سؤال حضار اضهار کرد: برخلاف تصور رایج، عامل معیشت به عنوان محرک اصلی در نمونه‌های ما پررنگ نبود. خانواده‌ها عموماً در سطح متوسط اقتصادی بودند.

این محقق، دسته سوم عوامل را گسترده و شامل مؤلفه‌های مختلف اجتماعی دانست و گفت: تأثیر همسالان برای همنوایی، نقش منفی برخی معلمان در تخریب سیستم در مدارس، فعالیت سلبریتی‌ها و ضعف‌های رفتاری در برخوردهای اداری حاکمیت، همه مؤثر هستند.

این استاد دانشگاه در مورد نقش رسانه اضهار کرد: این نوجوانان عمدتاً پای تلویزیون داخلی نیستند. خوراک فکری آنها از فضای مجازی و شبکه‌های معاند تأمین می‌شود که دائماً بر سه محور «ایران بدترین جاست»، «آزادی بیان نیست» و «مظلوم‌نمایی» تأکید می‌کنند.

وی گفت: ویژگی‌های شخصیتی مشترک این افراد عبارت است از: هوش هیجانی پایین، مرکز کنترل بیرونی (یعنی تأثیرپذیری شدید از دیگران)، اعتماد به نفس و حرمت خود کم، نیاز شدید به خودنمایی و هیجان‌پذیری بسیار بالا

دکتر مهکام افزود: از نظر آسیب‌شناسی روانی نیز مواردی مانند اختلالات شخصیت ضداجتماعی، نمایشی (هیستریونیک)، مرزی (Borderline) و دوقطبی به وفور در نتایج تست‌ها و مصاحبه‌های بالینی ما دیده شد. سابقه خودزنی و اقدام به خودکشی نیز در بین آنها قابل توجه بود.

وی توضیح داد: وابستگی شدید به بازی‌های رایانه‌ای خشن مانند Call of Duty در میان آنها بسیار بالاست. برخی در لحظه اقدام خشونت‌آمیز، مرز بین واقعیت و بازی را گم می‌کردند و احساس می‌کردند در حال گذر از یک مرحله بازی هستند. این مسئله در کنار اختلالات شخصیتی، آنها را بسیار تکانشی (Impulsive) و مستعد خشونت می‌کند.

عضو هیئت علمی گروه شیمی دانشگاه گفت: در اتفاقات اخیر، سرمایه‌گذاری دشمن بر روی نوجوانان کم‌سن‌تر (۱۵ تا ۱۹ سال) مشهود بود. از دلایل آن می‌توان به هیجان‌پذیری بالاتر، تحلیل پایین‌تر و قوانین ملایم‌تر قضایی برای افراد زیر ۱۸ سال اشاره کرد.

وی اظهار کرد: استفاده از مواد روانگردان و محرک قبل از درگیری، وعده‌های مالی و همچنین هدفگیری خاص نوجوانان دور از والدین (مانند مهاجران داخلی) از دیگر تمایزات اخیر بود.

در پایان، این محقق بر لزوم اقدام عملی فراتر از تحلیل تأکید کرد و گفت: ما به یک بسته جامع عملیاتی نیاز داریم. باید با شیبی ملایم و نه سریع، در اردوها و برنامه‌های تربیتی، به بازتعریف هویت ایرانی-اسلامی، افزایش احساس ارزشمندی و تقویت مرکز کنترل درونی این نوجوانان بپردازیم. تنها با اقدامات تربیتی فرهنگی بلندمدت می‌توان این آتش زیر خاکستر را مهار کرد.