معاون پژوهش و فناوری دانشگاه قم، مطرح کرد:
کاهش حضور دانشگاههای ایران در رتبهبندی شانگهای؛ زنگ هشدار برای بازطراحی سیاستهای پژوهش و آموزش عالی
معاون پژوهش و فناوری دانشگاه قم، با تحلیل روند حضور دانشگاههای ایران در رتبهبندی شانگهای طی سالهای اخیر، کاهش تعداد دانشگاههای ایرانی حاضر در جمع ۱۰۰۰ دانشگاه برتر جهان را نشانهای از ضرورت بازنگری در سیاستهای علمی، پژوهشی و ساختار نظام آموزش عالی کشور دانست.
به گزارش واحد خبر روابط عمومی دانشگاه قم، دکتر جلال رضائی نور با اشاره به آخرین گزارش رتبهبندی شانگهای اظهار کرد: «رتبهبندی شانگهای یکی از معتبرترین نظامهای رتبهبندی دانشگاههای جهان است که از سال ۲۰۰۳ به صورت سالانه منتشر میشود. در سال ۲۰۲۶، تعداد دانشگاههای ایرانی حاضر در جمع ۱۰۰۰ دانشگاه برتر جهان به ۶ دانشگاه رسیده است، در حالی که این تعداد در سال ۲۰۱۸، ۱۳ دانشگاه بوده است. بنابراین طی این دوره، تعداد حضور دانشگاههای ایران در جمع ۱۰۰۰ دانشگاه برتر جهان بیش از ۵۳ درصد کاهش یافته است.»
وی افزود: «البته باید میان کاهش تعداد دانشگاههای حاضر در جمع ۱۰۰۰ دانشگاه برتر و کاهش رتبه یک دانشگاه مشخص تفاوت قائل شد. آنچه امروز بیش از هر چیز نیازمند توجه است، کاهش توان تعدادی از دانشگاههای ایران برای قرار گرفتن در جمع دانشگاههای دارای عملکرد برتر جهانی است.»
۸۰ درصد وزن شانگهای مستقیماً به بروندادهای پژوهشی مربوط است
معاون پژوهش و فناوری دانشگاه با اشاره به روششناسی رتبهبندی شانگهای گفت: «این رتبهبندی شش شاخص اصلی دارد. تعداد فارغالتحصیلان برنده نوبل یا مدال فیلدز ۱۰ درصد، اعضای هیئت علمی برنده این جوایز ۲۰ درصد، پژوهشگران پراستناد ۲۰ درصد، مقالات منتشرشده در Nature و Science بیست درصد، مقالات نمایهشده در شاخصهای استنادی علوم و علوم اجتماعی نیز ۲۰ درصد و عملکرد علمی سرانه دانشگاه ۱۰ درصد وزن دارند.»
دکتر رضائی نور ادامه داد: «بنابراین اگر بخواهیم علمی و مبتنی بر داده درباره علل کاهش حضور دانشگاههای ایران صحبت کنیم، نخستین مسئله، کاهش قدرت تولید پژوهشهای سطح بالا و اثرگذار بینالمللی است. پژوهشگران پراستناد، مقالات Nature و Science و تولید مقالات نمایهشده در Web of Science در مجموع سهم بسیار بالایی از امتیاز شانگهای را تشکیل میدهند.»
وی تصریح کرد: «در واقع، سیاست افزایش صرف تعداد مقالات نمیتواند پاسخ مناسبی برای ارتقای رتبه دانشگاههای کشور باشد. مسئله اصلی، حرکت از کمیت تولید علمی به سمت کیفیت، اثرگذاری، استناد، حل مسائل بزرگ و حضور در مرزهای دانش است.»
کوچکمقیاس شدن دانشگاهها؛ یک مسئله ساختاری
معاون پژوهش و فناوری دانشگاه یکی دیگر از موضوعات مهم را ساختار پراکنده آموزش عالی کشور دانست و گفت: «به نظر من یکی از موضوعاتی که باید به صورت جدی مورد بررسی قرار گیرد، تعداد بالای مؤسسات آموزش عالی و کوچکمقیاس شدن بخش قابل توجهی از دانشگاهها و مراکز آموزش عالی کشور است.»
وی افزود: «البته باید دقت کنیم که تعداد زیاد دانشگاهها به صورت مستقیم در فرمول رتبهبندی شانگهای جریمهای برای کشور ایجاد نمیکند. حتی در رتبهبندی ۲۰۲۶ بیش از ۲۵۰۰ دانشگاه در فرآیند ارزیابی قرار گرفتهاند و نتایج ۱۰۰۰ دانشگاه برتر منتشر شده است.»
دکتر رضائی نور تأکید کرد: «مسئله، اثر غیرمستقیم ساختار پراکنده آموزش عالی است. هنگامی که اعضای هیئت علمی توانمند، بودجههای پژوهشی، تجهیزات پیشرفته، دانشجویان ممتاز، پروژههای بزرگ و شبکههای بینالمللی در تعداد زیادی واحد کوچک توزیع میشوند، امکان ایجاد توده بحرانی لازم برای رقابت با دانشگاههای بزرگ جهان کاهش پیدا میکند.»
وی ادامه داد: «بنابراین من مسئله را صرفاً "تعداد زیاد دانشگاهها" نمیدانم؛ بلکه آن را پراکندگی ظرفیت علمی کشور و فقدان تمرکز کافی منابع برای ایجاد دانشگاههای دارای توده بحرانی و قدرت رقابت جهانی میدانم.»
چرا تمرکز علمی اهمیت دارد؟
وی اظهار کرد: «برای تولید پژوهشهای مرزی، دانشگاه به گروههای پژوهشی قدرتمند، آزمایشگاههای مجهز، دانشجویان تحصیلات تکمیلی توانمند، بودجه پایدار، ارتباطات بینالمللی و پروژههای بزرگ و چندرشتهای نیاز دارد. ایجاد چنین ظرفیتی در تعداد زیادی دانشگاه کوچک بسیار دشوارتر است.»
دکتر رضایی نور افزود: «از این منظر، کشور باید از سیاست توزیع تقریباً یکنواخت منابع فاصله گرفته و به سمت تخصصیسازی، شبکهسازی و تمرکز هوشمند منابع حرکت کند.»
وضعیت ایران در سال ۲۰۲۶
وی گفت: «این وضعیت نشان میدهد که ایران همچنان ظرفیت علمی قابل توجهی دارد، اما مسئله مهم این است که این ظرفیت باید به تعداد بیشتری از دانشگاههای کشور و در سطح بالاتری از اثرگذاری علمی تسری پیدا کند.»
دکتر رضائی نور همچنین با اشاره به مقایسه ایران با کشورهای اسلامی گفت: «در رتبهبندی ۲۰۲۶ مجموعاً ۵۵ دانشگاه از ۱۰ کشور اسلامی در جمع ۱۰۰۰ دانشگاه برتر قرار گرفتهاند. عربستان سعودی و ترکیه هر کدام ۱۴ دانشگاه و ایران و مصر هر کدام ۶ دانشگاه دارند.»
وی ادامه داد: «در عین حال، بهترین دانشگاه عربستان، King Saud University، در بازه ۱۰۱ تا ۱۵۰ قرار گرفته، در حالی که بهترین جایگاه ایران مربوط به دانشگاه تهران و دانشگاه علوم پزشکی تهران در بازه ۴۰۱ تا ۵۰۰ است. این فاصله نشان میدهد مسئله فقط تعداد دانشگاههای حاضر نیست، بلکه کیفیت و مقیاس رقابتپذیری دانشگاههای برتر کشور نیز اهمیت دارد.»
راهکار چیست؟
دکتر رضائی نور برای خروج از این وضعیت، مجموعهای از اقدامات را ضروری دانست و گفت:
نخست؛ تمرکز منابع بر دانشگاهها و گروههای پژوهشی دارای ظرفیت رقابت جهانی. منابع محدود کشور باید به سمت حوزهها و دانشگاههایی هدایت شود که امکان تولید پژوهشهای سطح یک و اثرگذاری بینالمللی دارند.
دوم؛ ایجاد توده بحرانی علمی از طریق شبکهسازی و ادغام ظرفیتها. به جای آنکه هر دانشگاه کوچک به دنبال ایجاد همه زیرساختها باشد، باید آزمایشگاهها، گروههای پژوهشی، مراکز داده و زیرساختهای بزرگ علمی به صورت شبکهای و ملی مورد استفاده قرار گیرند.
سوم؛ حرکت از مقالهمحوری به سمت اثرگذاری پژوهش. ارزیابی پژوهشگران و دانشگاهها باید علاوه بر تعداد مقالات، بر کیفیت مجلات، میزان استناد، حل مسائل ملی، ثبت اختراع، فناوری، شرکتهای دانشبنیان و اثر اقتصادی و اجتماعی پژوهش نیز تأکید کند.
چهارم؛ برنامه ملی برای افزایش پژوهشگران پراستناد. از آنجا که پژوهشگران پراستناد ۲۰ درصد وزن رتبهبندی شانگهای را تشکیل میدهند، حمایت هدفمند از پژوهشگران و گروههایی که قابلیت تبدیل شدن به مرجع علمی بینالمللی را دارند باید در اولویت قرار گیرد.
پنجم؛ حمایت از پژوهشهای بزرگ، چندرشتهای و بینالمللی. دانشگاههای کشور باید از پروژههای کوچک و پراکنده به سمت پروژههای بزرگ ملی و بینالمللی حرکت کنند.
ششم؛ بازنگری در ساختار آموزش عالی و جلوگیری از تکثیر واحدهای کممقیاس. ایجاد یا توسعه هر واحد آموزش عالی باید بر مبنای مأموریت مشخص، مزیت منطقهای، ظرفیت علمی و امکان ایجاد توده بحرانی انجام شود.
هفتم؛ بینالمللیسازی واقعی دانشگاهها. جذب استاد و دانشجوی بینالمللی، پروژههای مشترک، آزمایشگاههای مشترک، فرصتهای مطالعاتی و انتشار مشترک با پژوهشگران برجسته جهان میتواند به ارتقای اثرگذاری پژوهشهای کشور کمک کند.
هشتم؛ ایجاد نظام رتبهبندی و تخصیص بودجه مبتنی بر عملکرد. بودجه پژوهشی دانشگاهها باید تا حد بیشتری به خروجیهای واقعی و اثرگذاری علمی اختصاص پیدا کند و نه صرفاً تعداد اعضای هیئت علمی یا دانشجو.
دکتر رضائی نور گفت: «کاهش تعداد دانشگاههای ایران در جمع ۱۰۰۰ دانشگاه برتر شانگهای را نباید صرفاً یک موضوع رتبهبندی تلقی کرد. این مسئله میتواند یک شاخص هشدار برای سیاست علم و فناوری کشور باشد. اگر میخواهیم در دهه آینده شاهد حضور پایدار تعداد بیشتری از دانشگاههای ایران در جمع دانشگاههای برتر جهان باشیم، باید از سیاست "گسترش کمی آموزش عالی" به سمت تمرکز هوشمند منابع، ایجاد توده بحرانی علمی، ارتقای کیفیت پژوهش، بینالمللیسازی و حل مسائل واقعی کشور حرکت کنیم.»
وی در پایان تأکید کرد: «هدف نباید صرفاً ارتقای چند رتبه در یک جدول بینالمللی باشد؛ هدف اصلی باید ایجاد دانشگاههایی باشد که در تولید دانش مرزی، فناوری، حل مسائل ملی و اثرگذاری بینالمللی قدرت رقابت داشته باشند. اگر این اتفاق بیفتد، بهبود رتبه جهانی نتیجه طبیعی آن خواهد بود.»
منبع: گزارش رتبهبندی شانگهای ۲۰۲۶، مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام (ISC).
نظر دهید