دکتر مجید یزدان‌دوست، عضو هیئت علمی دانشگاه قم،در گفتگو با خبرنگار روابط عمومی دانشگاه، از طراحی و ساخت میز لرزه‌ای با ظرفیت تحمل بار ۲۰ تن در این دانشگاه خبر داد؛ دستگاهی که با هدف شبیه‌سازی زلزله، بررسی عملکرد لرزه‌ای سازه‌ها و تولید داده‌های بومی برای به‌روزرسانی آیین‌نامه‌های لرزه‌ای کشور طراحی و ساخته شده است.

این میز لرزه با اعتبار حدود دو میلیارد تومان و طی یک سال، با استفاده از ظرفیت‌های علمی و فنی دانشگاه قم به بهره‌برداری رسیده است.

به گفته دکتر یزدان‌دوست، هزینه ساخت این دستگاه حدود یک‌دهم قیمت پیشنهادی شرکت‌های دیگر برای ساخت تجهیزات مشابه بوده است.

شبیه‌سازی زلزله برای افزایش ایمنی ساختمان‌ها

میز لرزه دانشگاه قم یک شبیه‌ساز زلزله است که امکان اعمال انواع حرکات و طیف‌های لرزه‌ای به مدل‌های سازه‌ای با وزن حداکثر ۲۰ تن را فراهم می‌کند. با استفاده از این دستگاه می‌توان پاسخ لرزه‌ای سازه‌ها را در شرایط مختلف بررسی کرد و اطلاعات ارزشمندی درباره عملکرد آن‌ها در برابر زلزله به دست آورد.

خروجی آزمایش‌های این دستگاه، مجموعه‌ای از داده‌های فنی است که می‌تواند در تدوین و به‌روزرسانی آیین‌نامه‌های لرزه‌ای، ارائه توصیه‌های فنی برای بهسازی سازه‌ها و ارتقای عملکرد لرزه‌ای ساختمان‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

دکتر یزدان‌دوست با اشاره به اهمیت تولید داده‌های بومی در حوزه مهندسی زلزله اظهار کرد: کشور ما از نظر لرزه‌خیزی در شرایط حساسی قرار دارد و مطالعات مربوط به عملکرد لرزه‌ای سازه‌ها از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است.

وی افزود: اگرچه در کشور آیین‌نامه‌های متعددی در زمینه طراحی لرزه‌ای وجود دارد، اما بخشی از اطلاعات و داده‌های مورد استفاده در تدوین آن‌ها حاصل مطالعات و آزمایش‌های انجام‌شده روی سازه‌های کشورهای دیگر است. بنابراین، ضروری است با استفاده از ظرفیت‌های داخلی، داده‌های بومی و متناسب با شرایط سازه‌ای ایران تولید شود.

به گفته وی، میز لرزه دانشگاه قم این ظرفیت را دارد که اطلاعات مورد نیاز محققان را برای بررسی عملکرد سازه‌ها، بهسازی ساختمان‌ها و به‌روزرسانی آیین‌نامه‌های لرزه‌ای فراهم کند.

ساخت دستگاه با یک‌دهم هزینه تجهیزات مشابه

این عضو هیئت علمی دانشگاه قم با اشاره به روند ساخت دستگاه گفت: ساخت میز لرزه تقریباً یک سال زمان برد و با اعتباری در حدود دو میلیارد تومان به سرانجام رسید.

وی یکی از مهم‌ترین مزیت‌های این پروژه را هزینه ساخت آن دانست و تصریح کرد: این دستگاه با استفاده از ظرفیت‌های دانشگاه قم و با هزینه‌ای حدود یک‌دهم قیمت پیشنهادی شرکت‌های دیگر برای ساخت تجهیزات مشابه طراحی و ساخته شده است.

دکتر یزدان‌دوست با تأکید بر اینکه طراحی و ساخت دستگاه به‌طور کامل در داخل دانشگاه قم انجام شده است، خاطرنشان کرد: در این پروژه از توان علمی و فنی دانشگاه استفاده شد و شرکت‌های دانش‌بنیان در ساخت آن مشارکت نداشتند، هرچند در کشور شرکت‌هایی وجود دارند که توانایی طراحی و ساخت تجهیزات مشابه را دارند.

وی درباره منابع مالی پروژه نیز گفت: در ابتدای کار، معاونت پژوهشی وزارت علوم و دفتر امور پژوهشی این وزارتخانه حمایت اولیه را انجام دادند و اعتبار لازم برای شروع پروژه در اختیار دانشگاه قرار گرفت. پس از آن، با استفاده از اعتبارات دانشگاه قم، ساخت دستگاه ادامه پیدا کرد و به نتیجه رسید.

ظرفیت آزمایشگاهی دانشگاه قم در حال توسعه است

دکتر یزدان‌دوست با اشاره به برنامه‌های توسعه آزمایشگاه مطالعات لرزه‌ای دانشگاه قم اظهار کرد: این آزمایشگاه برای استفاده محققان، اعضای هیئت علمی و شرکت‌های دانش‌بنیان آماده است و علاقه‌مندان می‌توانند از ظرفیت‌های آن برای انجام مطالعات و آزمایش‌های تخصصی استفاده کنند.

وی افزود: علاوه بر میز لرزه‌ای که ساخته شده است، دو دستگاه دیگر نیز در حال طراحی و ساخت هستند که با تکمیل آن‌ها، ظرفیت آزمایشگاهی دانشگاه قم در حوزه مطالعات لرزه‌ای افزایش خواهد یافت.

این عضو هیئت علمی دانشگاه قم درباره جایگاه تجهیزات لرزه‌ای این دانشگاه در کشور گفت: دانشگاه‌های متعددی در ایران در حوزه مطالعات لرزه‌ای فعالیت می‌کنند و دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه تهران از مراکز پیشگام در این زمینه هستند.

وی ادامه داد: دانشگاه صنعتی شریف میز لرزه‌ای با ابعاد چهار در چهار متر و قابلیت اعمال حرکت در سه جهت دارد. دانشگاه تهران نیز از میز لرزه‌ای با ظرفیت تحمل بار حدود پنج تن برخوردار است.

به گفته دکتر یزدان‌دوست، میز لرزه دانشگاه قم با ظرفیت تحمل بار ۲۰ تن و ابعاد دو در سه متر، از نظر ظرفیت بارگذاری یکی از تجهیزات مهم این حوزه در کشور به شمار می‌رود و پس از دانشگاه صنعتی شریف، در جایگاه دوم قرار می‌گیرد.

 دکتر یزدان‌دوست درباره شکل‌گیری ایده ساخت این دستگاه توضیح داد: در سال ۱۴۰۳، مدیرکل دفتر امور پژوهشی وزارت علوم به دانشگاه قم سفر کردند و از دانشکده‌های مختلف بازدید داشتند.

وی افزود: در جریان این بازدید، با توجه به فعالیت اعضای هیئت علمی دانشگاه در حوزه مطالعات لرزه‌ای، این موضوع مطرح شد که چرا دانشگاه قم با وجود برخورداری از ظرفیت علمی مناسب، آزمایشگاه لرزه‌ای ندارد.

دکتر یزدان‌دوست ادامه داد: با توجه به اینکه شهر قم نیز در منطقه‌ای زلزله‌خیز قرار دارد، پیشنهاد ساخت این دستگاه را مطرح کردم. در همان سال، حمایت اولیه وزارت علوم برای شروع پروژه انجام شد و در سال ۱۴۰۴، ساخت دستگاه آغاز شد.

قم در محدوده خطر لرزه‌ای بالا قرار دارد

این متخصص مطالعات لرزه‌ای با اشاره به وضعیت خطر زلزله در استان قم اظهار کرد: بر اساس نقشه پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای کشور و آیین‌نامه ۲۸۰۰، استان قم مانند استان تهران در محدوده خطر لرزه‌ای بالا قرار دارد.

وی افزود: گسل‌های فعالی در استان قم وجود دارند و زلزله‌هایی مانند زلزله کهک نشان می‌دهند که این منطقه از نظر لرزه‌خیزی اهمیت زیادی دارد.

به گفته وی، احتمال وقوع زلزله‌های بزرگ در استان قم وجود دارد و به همین دلیل، توجه به مقاوم‌سازی ساختمان‌ها و رعایت ضوابط طراحی لرزه‌ای در این استان ضروری است.

دکتر یزدان‌دوست تأکید کرد: داده‌های حاصل از میز لرزه دانشگاه قم تنها برای این استان کاربرد ندارند، بلکه می‌توانند در مطالعات لرزه‌ای و تدوین آیین‌نامه‌های مورد استفاده در سراسر کشور به کار گرفته شوند.

ضرورت توسعه تجهیزات تخصصی در دانشگاه‌ها

عضو هیئت علمی دانشگاه قم با اشاره به اینکه این دانشگاه پیش از این در حوزه مطالعات لرزه‌ای بیشتر بر فعالیت‌های نظری و تحلیلی متمرکز بوده است، گفت: یکی از دلایل اصلی تأخیر در ساخت چنین دستگاهی، نیاز به تخصص ویژه در زمینه طراحی و ساخت تجهیزات آزمایشگاهی است.

وی افزود: من در سال ۱۴۰۱ به دانشگاه قم پیوستم و حوزه تخصصی‌ام مطالعات لرزه‌ای است. در سوابق کاری خود نیز تجربه طراحی و ساخت تجهیزات مشابه را داشتم و به همین دلیل، امکان طراحی و اجرای این پروژه فراهم شد.

دکتر یزدان‌دوست خاطرنشان کرد: دانشگاه قم از نظر مطالعات نظری و تحلیل‌های لرزه‌ای، استادان و متخصصان برجسته‌ای دارد، اما طراحی و ساخت تجهیزات آزمایشگاهی، تخصص متفاوتی است که به دانش و تجربه فنی خاص خود نیاز دارد.

وی در پایان ابراز امیدواری کرد با تکمیل تجهیزات آزمایشگاه و استفاده از ظرفیت علمی دانشگاه، مطالعات گسترده‌تری در حوزه عملکرد لرزه‌ای سازه‌ها انجام شود و این آزمایشگاه به مرکزی برای همکاری دانشگاه‌ها، محققان و شرکت‌های دانش‌بنیان تبدیل شود.

به گفته وی، هدف نهایی این مجموعه، کمک به بهبود ایمنی ساختمان‌ها، تولید داده‌های بومی و ارتقای آیین‌نامه‌های لرزه‌ای کشور است.