به گزارش واحد خبر روابط عمومی دانشگاه قم، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر احمدحسین شریفی با تأکید بر اینکه خودافزایی در پیام رهبر معظم انقلاب به معنای رشد همه‌جانبه انسان است، گفت: دانشگاه علاوه بر ارتقای دانش و مهارت دانشجویان، باید زمینه تقویت معنویت، محبت به خانواده، هویت ملی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی را فراهم کند.

وی در پاسخ به اینکه «خودافزایی» در پیام رهبر معظم انقلاب درباره بازگشایی مدارس و دانشگاه‌ها چه مفهومی دارد، اظهار کرد: خودافزایی را نباید صرفاً به افزایش دانش و مهارت محدود کرد؛ بلکه این مفهوم ناظر بر رشد وجودی انسان در ابعاد مختلف، از جمله ارتباط با خداوند، تعامل با دیگر انسان‌ها، محبت به خانواده، توجه به هموطنان و پیشرفت علمی است.

دکتر شریفی با اشاره به بخشی از پیام رهبر معظم انقلاب درباره بهره‌گیری از فرصت حضور در محیط‌های آموزشی برای خودافزایی در ارتباط با خالق متعال، همنوعان، هموطنان، خانواده و نیز کسب دانش و مهارت افزود: انتظار می‌رود استادان حوزه و دانشگاه و پژوهشگران، ابعاد این مفهوم و نکته نوآورانه مطرح‌شده در پیام رهبر معظم انقلاب را برای دانشجویان، دانش‌آموزان و به‌طور کلی جامعه علمی کشور تبیین کنند. البته ممکن است این موضوع در کلاس‌های درس یا جلسات خصوصی مورد بحث قرار گرفته باشد، اما در فضای عمومی کمتر با تحلیل‌هایی درباره آن مواجه شدم.

رئیس دانشگاه قم با بیان اینکه مفهوم خودافزایی ظرفیت انجام پژوهش‌های مستقل را دارد، اظهار کرد: شایسته است محققان و اندیشمندان درباره خودافزایی در اندیشه اسلامی تأمل کنند، ابعاد آن را بشکافند و درباره چگونگی تحقق این فضیلت و راه‌های دستیابی به آن به بحث و بررسی بپردازند.

وی با اشاره به ارتباط این مفهوم با برخی مباحث فلسفی و روان‌شناختی بیان کرد: خودافزایی با مفاهیمی همچون سعه وجودی در فلسفه و خود‌شکوفایی در روان‌شناسی قرابت‌هایی دارد، اما در اینجا با برداشتی گسترده از مفهوم «خود» مواجه هستیم؛ برداشتی که سه ساحت عبودیت و معنویت، ارتباطات و تعاملات اجتماعی و کسب علم و مهارت را دربرمی‌گیرد.

خودافزایی بر مبانی فلسفی استوار است

دکتر شریفی در پاسخ به اینکه مبانی فلسفی خودافزایی چگونه است، گفت: اگر بخواهیم این مفهوم را بر پایه فلسفه صدرایی بررسی کنیم، باید به اصولی همچون اصالت وجود و تشکیک وجود توجه داشته باشیم. بر ساس این مبانی، وجود انسان امری دارای مراتب است و انسان هویتی ثابت و ایستا ندارد، بلکه می‌تواند در مسیر رشد و تعالی حرکت کند و از مرتبه‌ای به مرتبه‌ای بالاتر برسد یعنی از نفس نباتی به نفس الهی دست پیدا کند.

وی افزود: براساس این نگاه، انسان موجودی است که امکان حرکت از مراتب پایین وجودی به مراتب بالاتر را دارد و می‌تواند مسیر تعالی را از ساحت مادی آغاز کند و به مراتب عالی قرب الهی برسد. بنابراین، خودافزایی صرفاً به تغییرات ظاهری یا افزایش برخی توانایی‌های فردی محدود نیست، بلکه باید آن را در چارچوب ظرفیت انسان برای ارتقای وجودی فهم کرد.

رئیس دانشگاه قم با اشاره به اصل حرکت جوهری در حکمت صدرایی تصریح کرد: رشد و تکامل انسان تنها به تغییرات کمی و کیفی، افزایش توانایی‌های جسمی، طول عمر، زیبایی ظاهری یا حتی افزایش حجم اطلاعات ذهنی محدود نمی‌شود. ممکن است فردی اطلاعات فراوانی کسب کند یا توانایی‌های مختلفی به‌دست آورد، اما این تغییرات به‌تنهایی به معنای تحقق حقیقت خودافزایی نیست.

وی ادامه داد: براساس حرکت جوهری، مسئله اصلی این است که ذات و حقیقت وجودی انسان ارتقا پیدا کند. خودافزایی هنگامی معنا پیدا می‌کند که انسان در مسیر تعالی حرکت کند و ظرفیت وجودی او افزایش یابد؛ بنابراین، نمی‌توان این مفهوم را صرفاً با معیارهای ظاهری یا انباشته‌شدن اطلاعات سنجید.

دکتر شریفی برای توضیح این موضوع به ابیاتی از مولوی اشاره کرد و گفت: مولوی در بیان مراتب تحول انسان می‌سراید: «از جمادی مردم و نامی شدم/ وز نما مردم به حیوان برزدم/ مردم از حیوانی و آدم شدم/ پس چه ترسم کی ز مردن کم شدم»؛ مولوی در ادامه همین ابیات، از امکان عبور انسان از مراتب پیشین و حرکت به‌سوی مرتبه‌ای بالاتر سخن می‌گوید. این تصویر ادبی را می‌توان برای توضیح این نکته به‌کار گرفت که انسان در نگاه مورد بحث، موجودی برخوردار از ظرفیت تحول و تعالی است و نباید خود را به وضعیت فعلی محدود کند.

شکرگزاری و عمل صالح؛ زمینه‌ساز تعالی انسان

رئیس دانشگاه قم با اشاره به اینکه رشد و تعالی انسان چگونه محقق می‌شود، اظهار کرد: در نگاه قرآن کریم، شکرگزاری زمینه‌ساز افزایش نعمت و رشد انسان است و این رشد تنها به امکانات مادی محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند ابعاد مختلف زندگی انسان را دربرگیرد. خداوند در آیه هفتم سوره مبارکه «ابراهیم» می‌فرماید: «وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَلَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ؛ و آن‌گاه که پروردگارتان اعلام کرد که اگر واقعاً سپاسگزارى کنید نعمت شما را افزون خواهم کرد و اگر ناسپاسى کنید قطعاً عذاب من سخت‏ خواهد بود.»

وی با اشاره به آیات سوره مبارکه «لقمان» بیان کرد: در این سوره، پس از اشاره به عطای حکمت به لقمان، بر شکرگزاری در برابر خداوند تأکید شده است. همچنین قرآن کریم بیان می‌کند که هرکس شکرگزاری کند، در حقیقت به سود خود شکرگزاری کرده و هرکس کفران نعمت کند، زیان آن به خود او بازمی‌گردد.؛ خداوند در آیه ۱۲ سوره مبارکه «لقمان» می‌فرماید: «وَلَقَدْ آتَیْنَا لُقْمَانَ الْحِکْمَةَ أَنِ اشْکُرْ لِلَّهِ وَمَنْ یَشْکُرْ فَإِنَّمَا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ؛ و به راستى لقمان را حکمت دادیم که خدا را سپاس بگزار و هر که سپاس بگزارد تنها براى خود سپاس مى‏‌گزارد و هر کس کفران کند در حقیقت ‏خدا بى ‌نیاز ستوده است.»

دکتر شریفی با تأکید بر ابعاد مختلف شکرگزاری گفت: شکرگزاری را نباید تنها در بیان زبانی خلاصه کرد؛ شکر قلبی، زبانی و عملی در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند. انسان باید نعمت‌ها را بشناسد، در برابر آن‌ها قدردان باشد و در عمل نیز از ظرفیت‌ها و امکاناتی که در اختیار دارد، به‌درستی استفاده کند.

وی با اشاره به اهمیت شکر در معارف اسلامی افزود: در برخی ادعیه صحیفه سجادیه نیز به این موضوع توجه شده است که شکرگزاری در مسیر رشد انسان و خروج او از مراتب پایین‌تر رفتاری و رسیدن به مرتبه انسانی نقش دارد. این مسئله نشان می‌دهد که شکرگزاری در نظام اخلاقی اسلام، صرفاً یک رفتار تشریفاتی نیست، بلکه با نحوه زیست و تعالی انسان ارتباط دارد.

رئیس دانشگاه قم انفاق را از دیگر نمونه‌های عمل صالح و زمینه‌های خودافزایی برشمرد و با اشاره به آیه ۲۶۱ سوره مبارکه «بقره» گفت: در این آیه، کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می‌کنند، به دانه‌ای تشبیه شده‌اند که هفت خوشه می‌رویاند و در هر خوشه صد دانه وجود دارد. این تصویر، بیانگر فزونی و برکت عمل صالح است.

وی اظهار کرد: در این نگاه، انفاق تنها به معنای کاستن از دارایی فرد نیست، بلکه عملی است که می‌تواند زمینه افزایش ظرفیت وجودی و تعالی خود انفاق‌کننده را فراهم کند. به بیان دیگر، انسان با انجام عمل نیک، صرفاً چیزی را به دیگری نمی‌بخشد، بلکه خود او نیز در این فرایند از ظرفیت‌های اخلاقی و معنوی بیشتری برخوردار می‌شود.

دکتر شریفی همچنین با اشاره به آیه ۲۹ سوره مبارکه «فتح» و توصیف همراهان پیامبر اسلام(ص) در این آیه گفت: در بخشی از این آیه، جامعه ایمانی به زراعتی تشبیه شده است که جوانه‌های خود را بیرون می‌آورد، رشد می‌کند، تقویت می‌شود و بر ساقه‌های خود استوار می‌ایستد؛ به‌گونه‌ای که این رشد و استحکام، موجب شگفتی می‌شود.

وی ادامه داد: این تصویر قرآنی نشان می‌دهد که جامعه ایمانی نیز باید از ظرفیت رشد درونی برخوردار باشد و اعضای آن در مسیر تقویت و تعالی حرکت کنند. جامعه‌ای که افراد آن رشد می‌کنند، توانمندتر می‌شوند و بر پایه‌های خود استوار می‌ایستند، می‌تواند به الگویی از پویایی و بالندگی تبدیل شود.

رئیس دانشگاه قم با اشاره به آیات دیگری از قرآن کریم درباره افزایش هدایت و پاداش الهی برای اهل مجاهده بیان کرد: در منطق قرآن، حرکت در مسیر حق نباید متوقف شود. انسان با هر گامی که در این مسیر برمی‌دارد، باید آمادگی حرکت‌های بعدی و بهره‌مندی از هدایت بیشتر را پیدا کند. این نگاه، خودافزایی را به فرایندی مستمر و پیوسته تبدیل می‌کند.

دکتر شریفی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به روایتی از امیرالمؤمنین علی(ع)، بر ضرورت استمرار رشد و پرهیز از رکود تأکید کرد و گفت: در این روایت، به این نکته اشاره شده است که کسی که دو روزش یکسان باشد، زیان کرده است. این تعبیر را می‌توان یادآور ضرورت حرکت مداوم انسان در مسیر رشد و اصلاح دانست.

وی افزود: در همان روایت، درباره پیامدهای قرارگرفتن دنیا در مرکز همه خواسته‌های انسان و نیز بی‌توجهی به کاستی‌های مسیر آخرت هشدار داده شده است. این مضامین نشان می‌دهد که انسان باید پیوسته وضعیت خود را ارزیابی کند و نسبت به کمبودها و ضعف‌هایش بی‌تفاوت نباشد.

رئیس دانشگاه قم تصریح کرد: خودافزایی زمانی تحقق پیدا می‌کند که انسان نسبت به وضعیت امروز خود حساس باشد و برای بهترشدن در ابعاد مختلف زندگی تلاش کند. اگر فرد نه‌تنها رشد نکند، بلکه به‌تدریج بر ضعف‌ها و رذایل اخلاقی او افزوده شود، از مسیر تعالی فاصله گرفته است.

وی با بازگشت به موضوع پیام رهبر انقلاب درباره بازگشایی مدارس و دانشگاه‌ها اظهار کرد: براساس این نگاه، محیط دانشگاه را نباید صرفاً محلی برای تحصیل دانش تخصصی، انجام پژوهش یا کسب مهارت‌های حرفه‌ای دانست. دانشگاه باید محیطی برای گسترش ظرفیت وجودی دانشجویان و رشد آنان در ابعاد معنوی، اخلاقی و اجتماعی باشد.

دانشگاه نباید دانشجو را از مسئولیت‌های خانوادگی و اجتماعی جدا کند

دکتر شریفی در پاسخ به اینکه خانواده در مفهوم خودافزایی چه جایگاهی دارد، گفت: یکی از ابعاد مهم این موضوع، افزایش محبت و مهرورزی خانوادگی است. دانشجویی که وارد دانشگاه می‌شود، باید در طول دوران تحصیل خود از نظر علمی و مهارتی پیشرفت کند و در کنار آن، علاقه و دلبستگی بیشتری نسبت به خانواده خود پیدا کند.

وی افزود: این مسئولیت تنها بر عهده دانشجو نیست، بلکه استادان و مدیران دانشگاه نیز باید در شکل‌گیری چنین فضایی نقش داشته باشند. محیط دانشگاه باید به‌گونه‌ای باشد که رشد علمی دانشجو با تقویت پیوندهای خانوادگی او همراه شود، نه اینکه میان این دو تعارضی غیرضروری ایجاد کند.

رئیس دانشگاه قم با انتقاد از نگاه تک‌بعدی به تربیت دانشجو بیان کرد: گاهی ممکن است دانشجویی به‌دلیل نگرانی درباره خانواده خود مورد سرزنش قرار گیرد؛ در حالی‌که توجه به خانواده و احساس مسئولیت در برابر آن، بخشی از ابعاد مهم رشد انسانی است. نمی‌توان دانشگاه را محیطی اسلامی و تربیتی دانست، اما نسبت به چنین ابعادی از زندگی دانشجو بی‌اعتنا بود.

وی تأکید کرد: رشد علمی و تخصصی، هرچند ضروری است، نباید به تنها معیار ارزیابی پیشرفت دانشجو تبدیل شود. اگر قرار است دانشگاه به رشد همه‌جانبه انسان کمک کند، باید در کنار دانش و مهارت، به ابعاد اخلاقی، معنوی و خانوادگی او نیز توجه داشته باشد.

تقویت هویت ملی و مسئولیت اجتماعی دانشجویان

دکتر شریفی با اشاره به ضرورت خودافزایی در ارتباط با هموطنان و همنوعان گفت: محیط دانشگاه باید زمینه افزایش محبت دانشجو به وطن و هموطنان را فراهم کند و هویت ملی و مسئولیت اجتماعی او را تقویت کند. دانشجو باید نسبت به پیشرفت کشور و حل مسائل جامعه احساس مسئولیت داشته باشد و نسبت به دردها و رنج‌های مردم بی‌تفاوت نباشد.

وی ادامه داد: نتیجه حضور چندساله در دانشگاه نباید تربیت افرادی باشد که تنها به پیشرفت شخصی و منافع فردی خود می‌اندیشند. دانشگاه باید به پرورش افرادی کمک کند که مسائل جامعه را مسائل خود بدانند و برای کاهش مشکلات و رنج‌های دیگران احساس مسئولیت کنند.

رئیس دانشگاه قم با اشاره به مفهوم همبستگی انسانی بیان کرد: انسان باید به این باور برسد که بنی‌آدم اعضای یک پیکرند و رنج انسان‌های دیگر نمی‌تواند برای او موضوعی بی‌اهمیت باشد. این احساس مسئولیت نباید به مرزهای جغرافیایی محدود شود، بلکه باید نسبت به انسان‌های گرفتار در رنج و محرومیت در نقاط مختلف جهان نیز وجود داشته باشد.

وی با اشاره به رنج مردم فلسطین و غزه گفت: دانشجو باید نسبت به درد و رنج مردم حساس باشد و تحولات انسانی و اجتماعی پیرامون خود را با بی‌تفاوتی دنبال نکند. چنین حساسیتی بخشی از مسئولیت اخلاقی انسان است و می‌تواند نشان دهد که تحصیل در دانشگاه تا چه اندازه به رشد شخصیت اجتماعی فرد کمک کرده است.

دکتر شریفی با اشاره به آموزه‌های دینی درباره خدمت به مردم افزود: در معارف اسلامی، خدمت به خلق و سودرساندن به انسان‌ها جایگاه مهمی دارد. از همین منظر، می‌توان گفت دانشگاه باید افرادی تربیت کند که توانایی‌ها و دانش خود را در مسیر حل مسائل مردم و کاهش مشکلات جامعه به‌کار بگیرند.

وی ادامه داد: مسئولیت‌پذیری نسبت به مظلومان و رنج‌دیدگان نباید محدود به یک منطقه یا گروه خاص باشد. هر جا انسانی گرفتار ظلم و رنج است، فردی که از ظرفیت علمی، اخلاقی و اجتماعی برخوردار شده، باید نسبت به آن حساسیت داشته باشد و متناسب با توانایی‌های خود برای بهبود شرایط تلاش کند.

رئیس دانشگاه قم با تأکید بر پیوند میان رشد فردی و مسئولیت اجتماعی اظهار کرد: خودافزایی به معنای افزایش توانایی‌ها برای انباشتن امکانات و برخورداری شخصی نیست؛ بلکه این رشد باید در رفتار انسان و نحوه ارتباط او با دیگران نیز آشکار شود. انسانی که رشد می‌کند، باید مسئولیت‌پذیرتر، متعهدتر و نسبت به خانواده، هموطنان و همنوعان خود مهربان‌تر شود.

دعوت به تبیین علمی پیام رهبر انقلاب

دکتر شریفی در پایان سخنان خود با دعوت از استادان حوزه و دانشگاه و پژوهشگران برای بررسی بیشتر مفهوم خودافزایی گفت: پیام‌های رهبر انقلاب نیازمند تبیین و تحلیل هستند و جامعه علمی کشور باید با مطالعه دقیق این پیام‌ها، ابعاد مختلف آن‌ها را بررسی کند و درباره مفاهیم مطرح‌شده در آن‌ها به گفت‌وگو و روشنگری بپردازد.

وی تأکید کرد: مفهوم خودافزایی می‌تواند زمینه‌ای برای پژوهش‌های فلسفی، اخلاقی و تربیتی فراهم کند و لازم است اندیشمندان درباره مبانی، ابعاد و راه‌های تحقق آن در محیط‌های آموزشی و اجتماعی تأمل کنند.

رئیس دانشگاه قم همچنین با اشاره به اهمیت قرارگرفتن فعالیت‌های علمی و اجتماعی در چارچوب ارزش‌های دینی، بر ضرورت توجه به رهنمودهای رهبری تأکید کرد و گفت: تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که تعریف‌کردن مسیر فردی و اجتماعی در چارچوب ولایت، از موضوعات مهمی است که باید در زندگی علمی و عملی مورد توجه قرار گیرد.

وی با یادآوری مسئولیت انسان در قبال انتخاب‌ها و عملکرد خود اظهار کرد: بی‌تفاوتی نسبت به مسئولیت‌ها و آموزه‌هایی که انسان آن‌ها را پذیرفته است، می‌تواند پیامدهای جدی به همراه داشته باشد؛ از این‌رو، لازم است افراد در هر سطحی از علم و معرفت که قرار دارند، برای رشد مستمر و انجام وظایف خود تلاش کنند.

دکتر شریفی در پایان ابراز امیدواری کرد که همگان بتوانند در مسیر خدمت به اسلام و مسلمانان گام بردارند، در انجام مسئولیت‌های خود کوتاهی نکنند و با بهره‌گیری از فرصت‌های زندگی، همواره در مسیر خودافزایی و تعالی حرکت کنند.