به گزارش واحد خبر روابط عمومی دانشگاه قم، دکتر رضا مهرزاد استاد تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی در نشست علمی «بررسی انتقادی سند استنفورد با تأکید بر خروجی علمی ایران» که سه شنبه 28 بهمن ماه در پژوهشکده علوم انسانی اسلامی دانشگاه قم برگزار شد، به ارائه دیدگاه‌های خود پرداخت و اساتید حاضر به نقد و بررسی ابعاد مختلف این موضوع پرداختند.

دکتر مهرزاد در ارائه خود با اشاره به اهمیت موضوع گفت: امروزه تقابل تمدن‌ها به سمت جنگ‌های شناختی پیش رفته و تمدن غرب با راهبرد جهانی‌سازی فرهنگ خود، به طور خاص روی مسئله آموزش متمرکز شده است. سازمان‌های بین‌المللی با تدوین اسنادی مانند سند توسعه هزاره (۲۰۰۰-۲۰۱۵) و سند ۲۰۳۰، کشورها را ملزم به اجرای این برنامه‌ها می‌کنند.

وی با تمرکز بر مقاله «خروجی علمی ایران: کمیت، کیفیت و فساد» که بخشی از این سند است، تصریح کرد: نویسندگان این مقاله ادعا می‌کنند که پس از انقلاب، به دلیل افزایش جمعیت و رشد قارچ‌گونه دانشگاه‌ها بدون پشتوانه هیئت علمی، مقالات بی‌کیفیت تولید شده و ایران دارای بالاترین رتبه استرداد مقاله در جهان است.

این استاد تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی در نقد این ادعاها گفت: بر اساس آمار مؤسسات معتبر جهانی مانند تایمز، رتبه دانشگاه‌های باکیفیت ایران از ۳۲ در سال ۲۰۱۲ به ۱۷ در سال ۲۰۱۷ و سپس به ۵ در سال ۲۰۲۶ (پیش‌بینی) رسیده است. نظام رتبه‌بندی لایدن نیز ۴۸ دانشگاه ایران را جزو دانشگاه‌های برتر جهان معرفی کرده که نشان‌دهنده رتبه نخست ایران در میان کشورهای اسلامی است.

این پژوهشگر با اشاره به رشد کیفی تولیدات علمی خاطرنشان کرد: تولید علم ایران از ۸۵۴ سند علمی در سال ۱۹۹۶ به بیش از ۷۵ هزار سند در سال ۲۰۲۴ رسیده که رشدی ۸۸ برابری و معادل ۱۰ برابر متوسط جهانی است. همچنین ایران در تولید مقالات داغ (یک دهم درصد برتر مقالات جهان)، دو برابر سهم جمعیتی خود مقاله تولید کرده است.

وی در ادامه به ارتباط پژوهش با نیازهای کشور پرداخت و گفت: ایران در زمینه‌های فناورانه مانند نانو با رتبه ۴ جهان، تولید گاز طبیعی با رتبه ۲، فولاد با رتبه ۷ و انرژی با رتبه ۷ جهان، نشان داده است که پژوهش‌هایش به سمت تولید ثروت و رفع نیازهای کشور حرکت کرده است.

در ادامه این نشست، حجت‌الاسلام دکتر سید روح الله پرهیزکار به عنوان ناقد، ضمن تقدیر از زحمات دکتر مهرزاد، نکاتی را مطرح کرد.

وی با اشاره به رویکرد شناختی مهرزاد گفت: نگاه ایشان به اسناد بین‌المللی با رویکرد شناختی، یک فرصت و افتخار برای دانشگاه معارف است. اما نباید اجازه دهیم نقد استعمار، ما را از دیدن آسیب‌های داخلی غافل کند.

دکتر پرهیزکار با تأکید بر لزوم توجه به مسائل داخلی تصریح کرد: رهبر انقلاب سال‌هاست بر ارتباط صنعت و دانشگاه تأکید دارند، اما گاهی قوانین وزارت علوم دانشجو را به سمت چاپ مقالات در مجلات بین‌المللی سوق می‌دهد که ربطی به نیازهای داخلی مانند ویژگی‌های خاص نفت ایران ندارد. این باعث می‌شود پژوهش‌ها صرفاً نظری باقی بمانند.

عضو هیئت علمی دانشگاه معارف اسلامی دانشگاه قم با اشاره به آسیب رشد بی‌رویه دانشگاه‌ها افزود: تعبیر «رشد قارچ‌گونه» که در سند استنفورد آمده، در مورد برخی واحدهای دانشگاه آزاد و پیام نور که بدون ضابطه ایجاد شدند، واقعاً یک آسیب داخلی است که اکنون به تعطیلی یا ادغام آن‌ها انجامیده است.

این استاد دانشگاه با اشاره به تفاوت کمیت و کیفیت مقالات خاطرنشان کرد: ایران از نظر تعداد مقالات رتبه اول منطقه را دارد، اما ضریب تأثیرگذاری (اچ‌ایندکس) برخی کشورهای همسایه بالاتر است. همچنین آمار استرداد مقاله لزوماً به معنای سرقت علمی نیست و می‌تواند ناشی از مشکلات صوری و ساختاری باشد.

در بخش دیگری از این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر امیر حسین عرفان،به عنوان دیگر منتقد، به بیان نکاتی درباره ارتقای کیفی نقد سند استنفورد پرداخت.

وی با اشاره به اهمیت راهبردی این موضوع گفت: اساساً پرداختن به اسناد غربی درباره علم و دانش ایران، یک مسئله راهبردی است و کار دکتر مهرزاد به دلیل بداعت و تعدد منابع، قابل ستایش است.

دکتر عرفان با تأکید بر لزوم نقد مبانی فکری سند تصریح کرد: برای نقد مؤثر سند استنفورد، باید دستگاه محاسباتی و عقلانیت حاکم بر آن را هدف قرار داد، نه صرفاً به نقد آمارها بسنده کرد. این سند بر اساس عقلانیت سلطه علمی غرب نوشته شده و برخی مدیران علمی ما نیز متأسفانه تحت تأثیر همین نگاه هستند.

عضو هیئت علمی دانشگاه معارف اسلامی قم با اشاره به دستاوردهای انقلاب اسلامی خاطرنشان کرد: جهش علمی ایران مرهون عواملی مانند «جرأت علمی»، «خودکفایی علمی» و «جهاد علمی» است که پس از انقلاب ایجاد شد. این موتور محرکه‌ها باید در تحلیل‌ها دیده شوند.

این پژوهشگر با اشاره به شرایط خاص ایران افزود: سند استنفورد بدون در نظر گرفتن سیاق تاریخی و تحریم‌های علمی بی‌سابقه علیه ایران (شامل ترور دانشمندان، ممانعت از ورود محصولات علمی و انحصارگرایی علمی) نوشته شده است. رسیدن به رتبه‌های برتر علمی در شرایط جنگ تمام‌عیار علمی، خود یک موفقیت بزرگ است.

وی در پایان گفت: ما باید به نقد روشی و مبانی سند استنفورد بپردازیم و از نقاط ضعفی که (با اغراق) مطرح کرده، برای خوداصلاحی و تکمیل مدیریت دانش کشور استفاده کنیم.

در جمع‌بندی این نشست، بر لزوم توجه به تأثیر تحریم‌ها بر آمارهای علمی و نیز تفاوت بازه‌های آماری در رتبه‌بندی‌های مختلف تأکید شد.