۲۵ اردیبهشت روز پاسداشت زبان فارسی، این مهم را یادآوری می‌کند که زبان، تنها ابزاری برای انتقال کلمات نیست؛ زبان، روح یک ملت و نگهبان حافظه تاریخ است. فارسی، نه فقط مجموعه‌ای از حروف و قواعد، که موسیقیِ دل‌های ایرانیان و پناهگاهِ اشعارِ بی‌زمانِ حافظ و مولانا است.

ما امروز اینجا هستیم تا از زبانی سخن بگوییم که از دلِ تمدن‌های کهن برخاسته و با هر واژه، رنگی از اصالت و زیبایی را بر پهنه گیتی نقش می‌زند. امروز، روز پاسداشتِ زبانی است که هویت ما را تعریف می‌کند و تبار ما را به یاد می‌آورد.

زبان فارسی، به عنوان یکی از کهن‌ترین و غنی‌ترین زبان‌های جهان، نقشی کلیدی در تداوم تمدن و فرهنگ ایرانی ایفا کرده است. فارسی تنها وسیله‌ای برای ارتباطات روزمره نبوده، بلکه بستری برای شکوفایی اندیشه، فلسفه و ادبیات بوده که از گذشت قرن‌ها، پایداری خود را اثبات کرده است.

در دنیای امروز که چالش‌های فرهنگی و جهانی شدن، هویت‌های زبانی را با تهدید مواجه کرده است، پاسداشت و صیانت از زبان مادری، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت برای بقای هویت ملی و فرهنگی ماست.

به گزارش واحد خبر روابط عمومی دانشگاه قم، دکتر محمود مهرآوران، عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه قم به مناسبت سالروز پاسداشت زبان فارسی به تبیین جایگاه این زبان پرداخت که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم: 

رابطه میان «زبان فارسی» و «هویت ملی ایرانیان» چگونه است؟ آیا بدون زبان می‌توان هویت داشت؟ 

زبان یکی از عناصر هویت‌ساز است. در جامعه امروز عناصری در هویت‌سازی، وحدت ملی و انسجام اجتماعی موثر هستند که یکی از این عناصر مهم زبان است.

ملیت، زبان، دین و برخی عناصر دیگر هویت‌ساز و وحدت بخش هستند که زبان  یکی از تاثیرگذارترین عوامل وحدت است.

یکی از وجوه مشترک همه ایرانیان زبان فارسی است. اقوام گوناگونی در مناطق مختلف کشور زندگی می‌کنند و گویش‌های فراوان دارند، تنوع سلایق و آداب و رسوم وجود دارد اما یک عنصر مشترک بین همه مردم ایران وجود دارد و آن زبان فارسی است و این زبان یکی از عناصر هویت‌ساز است.

اینکه بگوییم بدون زبان نمی‌توان هویت داشت صحیح نیست زیرا هیچ ملتی بدون زبان نیست و فرد بدون زبان حتی نمی‌تواند ارتباط برقرار کند.

مردم به زبان فارسی اهمیت می‌دهند و آن را دوست دارند و همیشه پاس می‌دارند.

چه ویژگی‌هایی باعث شده زبان فارسی در برابر هجمه‌های تاریخی و فرهنگی، خود را حفظ کند؟ 

هر زبانی به مرور زمان تغییر می‌کند، زبان فارسی نیز تاریخ دارد. ما زبان فارسی را در طول تاریخ به سه دسته تقسیم می‌کنیم که دو دوره کاملا تمام شده که شامل فارسی باستان و فارسی میانه است. دوره پس از آن فارسی دری است که با تحولاتی تا امروز ادامه دارد.

فارسی باستان و میانه با تغییراتی که در آن‌ها ایجاد شده، گذشته‌اند اما فارسی امروز دنباله فارسی دری است که بیش از ۱۲۰۰ سال عمر دارد.

مهم‌ترین ویژگی که موجب حفظ این زبان می‌شود این است که زبان فارسی آمیخته با فرهنگ مردم است.

زبان فارسی، زبان بیان احساسات و عواطف و هم زبان ایجاد ارتباط و هم زبان علم و هم زبان دین و هم زبان فرهنگ است. همه عناصری که درون جامعه وجود دارد در زبان فارسی خود را نشان داده‌اند، بنابراین انسجام درونی کل ملت با اعتقاد به اینکه زبان فارسی یک عنصر مهم برای نگهداشت ذخایر فرهنگی، اعتقادی، قومی و آداب و رسوم است و همین موجب شده حفظ شود و تا امروز باقی بماند.

یکی دیگر از علل ماندگاری زبان فارسی این است که ما همیشه یک عنصر بیگانه و غیر خودی را کنار می‌زنیم اگر چه ممکن است عده‌ای متوجه این مساله نباشند اما کلیت فرهنگی مردم، عناصر فرهنگی غیر خودی و بیگانه را پس می‌زند و این امر موجب ماندگاری زبان فارسی می‌شود. علاوه بر این زبان فارسی با هزاران اثر علمی، فرهنگی، اجتماعی، جغرافیایی، تاریخی و غیره چنان در این سرزمین ریشه دوانده که به سادگی از بین نمی‌رود.

آیا زبان طرز فکر ما را شکل می‌دهد؟ چگونه واژگان فارسی بر نگاه ما به جهان تأثیر می‌گذارند؟ 

در زبان‌شناسی و فلسفه زبان همیشه به این امر پرداخته می‌شود که آیا زبان طرز فکر ما را شکل می‌دهد یا برعکس.

زبان ابزار اندیشه است، یعنی اگر زبان نباشد اندیشه شکل نمی‌گیرد و نمی‌تواند بروز یابد. زبان عین اندیشه نیست، اما ظرفی است که اندیشه خود را در آن می‌ریزیم.

طبعا ارتباط دوسویه بین زبان و اندیشه برقرار است و ما متناسب با اندیشه خود، واژه‌ها را می‌سازیم و جملات و واژه‌ها منعکس ت اندیشه هستند. برای مثال اگر آب و یخ را در نظر بگیرید، آب در قالب ریخته می‌شود و شکل یخ را می‌گیرد و اگر قالبی نباشد یخ شکل نمی‌گیرد بنابرین یخ و آب بودن با خود ظرف متفاوت است اما اگر ظرف نباشد آب به آن قالب شکل نمی‌گیرد. 

اندیشه به معنی در ذهن خود سخن گفتن است. زمانیکه به چیزی فکر می‌کنیم در ذهنمان صحبت می‌کنیم؛ آن سخن در قالب‌ کلمات و جمله‌ها خود را نشان می‌دهد. بنابرین زبان ظرف و شکل اندیشه است و عین اندیشه نیست.

ماده اندیشه چیزی است که در مغز ماست و اگر زبان و کلام نباشد، آن بروز پیدا نمی‌کند، بنابراین زبان ما، منعکس کننده فرهنگ ماست.

کلام انسان‌های مختلف با توجه به فرهنگ و تحصیلات متفاوت است و نشان‌دهنده طرز تفکر متفاوتی است که در همه آن‌ها وجود دارد.

امروزه با ورود گسترده واژگان انگلیسی، وضعیت سلامت زبان فارسی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ 

داد و ستد زبانی همیشه وجود دارد. امروزه به علت سرعت توسعه علم و فناوری تاثیرگذاری و ورود عناصر زبان انگلیسی شتاب فزاینده ای دارد. وقتی ابزارهای علم و تکنولوژی به سرعت در جهان گسترش پیدا می‌کنند، بر همه زبان‌ها از جمله زبان ما تاثیر می‌گذارند.

اما اگر ورود زبان بیگانه به صورت واژه‌ها و تک عنصرها باشد، خطری نیست بلکه خطر زمانی است که کلیت زبان و نحوه جمله‌بندی و سخن گفتن را تحت تاثیر قرار دهد که خوشبختانه تا امروز تاثیر چندانی نداشته است.

حفظ زبان فارسی چند راه دارد: یکی اینکه شناخت و  آگاهی زبانی مردم افزایش یابد. بایسته این کار نوشتن متون زبان فارسی و اموزش دستور و قواعد زبان  به زبانی ساده است. نیز در برنامه‌های مختلف از زبان پاسداری شود، در مدارس برای زبان فارسی جاذبه ایجاد شود.

امروز متاسفانه کلاس‌ها و کتاب‌های کنکور و نگاه تجاری و درآمدسازی وضعیتی را فراهم آورده‌اند که نه تنها زبان فارسی جاذبه‌ای برای دانش‌آموزان ندارد، حتی برای بسیاری دافعه ایجاد کرده است. نحوه آموزش زبان و متون فارسی در مدارس به ویژه در دوره‌های میانی چندان مناسب نیست.

ورود نابجا و غیرضرور به مباحث دستوری و بلاغی و سبکی که جایش آموزش تخصصی در دانشگاه است باعث شده که دانش‌آموزان از زبان فارسی دور شوند و این خطر خیلی بیشتر از خطر فرهنگی، زبان فارسی را تهدید می‌کند.

آیا فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی باعث غنای زبان شده‌اند یا باعث سطحی شدن و تخریب ساختار درست زبان؟

فضای مجازی یک ابزار دوسویه است، اگر به خوبی استفاده شود، ثمربخش است و اگر استفاده مفیدی از آن نشود، زیان‌بخش است‌

سرعت و موقعیتی که در فضای مجازی است آسیب‌هایی را متوجه زبان می‌کند اما همه به استفاده کننده و کاربران بستگی دارد. اگر کاربران تعهد به زبان فارسی داشته و دوست‌دار زبان باشند، اولا زبان را حفظ می‌کنند و دوم اینکه آگاهی پیدا می‌کنند که این دو با هم موجب می‌شود که مشکلات و آسیب‌هایی را که در زبان فارسی است  از زبان دور کند.

شلخته‌نویسی، تندنویسی، املای نادرست و جمله‌های غلط در فضای مجازی بر کلیت زبان تاثیرگذار است و ممکن است باعث بدآموزی و استفاده غلط از زبان شود. بنابراین باید به زبان تعهد داشته باشیم تا از این خطر دور بمانیم.